Jacek Wijaczka, Stosunki dyplomatyczne Polski z Rzeszą Niemiecką w czasach panowania Cesarza Karola V (1519-1556), wyd. Napoleon V, Oświęcim 2016, s.222

 

Henry Zins, Polska w oczach Anglików XIV-XVI w., PIW, Warszawa 1974, s.376

 

Pierwsza część cyklu o szpiegach zahaczająca o humanistyczne modus operandi Mikołaja Nipszyca i Kallimacha, zawiodła nas w okolice dużo bardziej współczesne, bo na kanapę Henryka Krzeczkowskiego. Jak z naszej wspominkowej kwerendy wynikło, pluszowy humanizm zbierającego się tam „bractwa” lokowany był między herbacianą ortodoksją dotyczącą wartości w życiu publicznym, a skrajną swobodą w życiu prywatnym, którą pozwoliłem sobie nazwać „Młynem nad prostatą” (taka parafraza tytułu Iwaszkiewicza, który poprzez mocno obyczajowo rozdygotany fragment dziennika pana Jarosława, w komentarzach do tego tekstu także zagościł).

Po ilości komentarzy i odsłon wyraźnie widać, że tak zwane sensacje zakotwiczone w naszej współczesności potrząsają naszymi emocjami dużo mocniej niż informacje, że 500 lat wcześniej Albrecht Hohenzollern wykazywał zaskakująco niezdrowe zapędy. Otóż wiadomość, ze zabiegał o rękę 12 letniej bliskiej kuzynki i to z wyraźnym zamiarem wysadzenia z tronu swojego niedoszłego teścia, nikim tu za bardzo nie wstrząsnęła. Przyznam, że to spore zdziwienie, bo to pod pewnymi względami przebija poziomem determinacji, interesowności i łamania zasad nieboszczyka Epsteina.

Tekst o polityce dynastycznej prowadzonej przez Albrechta miał jeszcze dwóch bohaterów. Jeden - Nipszyc - opisywany przeze mnie kilka razy. Drugi to kanclerz Krzysztof Szydłowiecki, któremu Wiktor Szymaniak wytykał fakt bratania się z Albrechtem. Gdyby posłużyć się logiką, to powinniśmy skonstatować, że gdyby książę Prus został królem Polski, to w rytualny sposób Szydłowiecki powinien być uznany za jego brata. Takie konstrukty myślowe piętnowane są jednak w najlepszym przypadku jako oszołomskie nadużycia interpretacyjne. I nie pomoże tu fakt, że pewna stara praca historyczna określa wspomniany związek tymi słowami: „przyjmuje Albrecht Szydłowieckiego za „brata”, jakoby „z tychże samych zrodzonego rodziców”. Znamy dokładną datę tego wydarzenia – 26 maja 1526 rok i podjęte przez Szydłowieckiego zobowiązania. „Przyrzekał, że troszczyć się będzie o dobre imię, dobra sławę i znaczenie księcia w Polsce, jakby o swoje własne, że o wszystkich ewentualnych zamachach na jego życie lub oszczerstwach nań rzuconych natychmiast mu doniesie i wedle sił swoich starać się będzie źródło ich odkryć a odkrywszy, zniweczyć…”. Albrecht pieczętuje tę wyjątkową więź założeniem na szyję Szydłowieckiego złotego łańcucha.

Jeśli korzystamy już z leciwych źródeł to sięgnijmy także nieco płyciej, a mianowicie do cytatu pochodzącego ze sztandarowego dzieła Pawła Jasienicy, który tak pisał o kanclerzu i kasztelanie krakowskim - Szydłowieckim i biskupie poznańskim i podkanclerzym - Piotrze Tomickim. Pozwolę sobie przypomnieć, że widzimy ich obu stojących tuż za plecami Zygmunta Starego na obrazie „Hołd pruski” Matejki – Tomicki z laską biskupią, a Szydłowiecki z królewskim jabłkiem. Polska chorągiew z białym orłem opada nad ich głowami jak zwiędły kwiat i postać opisana jako „polski szlachcic” musi ją podtrzymywać, by kompletnie nie oklapła.

Oto ciekawie dziś brzmiący fragment z dzieła Jasienicy, który z oczywistych względów jest mocno antygermański, czyli trącący dziś skrajnym brakiem wyczucia realiów i brakiem obiektywizmu:

„Ci dwaj mężowie wywierali decydujący wpływ na politykę wewnętrzną i zagraniczną, byli jej właściwymi kierownikami. Obu ich cechował brak zrozumienia dla niebezpieczeństw idących z Niemiec, a także skłonność do ulegania Habsburgom. Gładki światowiec Szydłowiecki był wobec rodu cesarskiego tak uprzejmy, ze nie odmawiał przyjmowania pieniędzy i zdradzał tajemnice państwowe. Tomicki tego nie czynił, ale daleki był od nieustępliwości (…)”. (cyt. za Polska Jagiellonów, PIW 1986, s.304-305)

Oczywiście powoływanie się na Jasienicę jako na historyka jest dziś kompletnym nieporozumieniem, musimy znaleźć coś nowszego. No to znajdujemy. Książka Jacka Wijaczki ledwie sprzed dekady, o którą równie trudno jak o niektóre tytuły sprzed ponad stu lat, która opisuje ciemny głęboki tunel pełen cuchnących wyziewów, w który wpakował się książę Albrecht poprzez prowadzoną przez siebie wojowniczą politykę. Podkreślmy, że było to czas poprzedzający braterski akt z Szydłowieckim:

„Wielki mistrz w tym czasie uwikłał się w konflikt duński, przyjmując latem 1523 r. stanowisko dowódcy w wyprawie mającej przywrócić tron Chrystianowi II. Decyzja ta miała dla wielkiego mistrza fatalne skutki, nie tylko bowiem poniósł straty finansowe, ale uwikłał się jeszcze w konflikt ze Szwecją i Hanzą”. (s.37).

Przyjrzyjmy się jak w tej sytuacji zareagował tak zwany naród szlachecki, nieskory pono do wojaczki lecz nie według Wijaczki:

„…na sejmie piotrkowskim (21 października 1524- 24 lutego 1525) uchwalono, aby nie zawierać żadnego rozejmu ani pokoju z Zakonem, lecz wyrzucić go z Prus. Uchwalono nawet podatki pod ewentualną wojnę z Krzyżakami.

W związku z takim rozwojem sytuacji zaskakująca była decyzja króla polskiego, który wyraził zgodę na sekularyzację państwa zakonnego, zamiast doprowadzić do całkowitej jego likwidacji. Na podjęciu takiej decyzji zaważył ponoć konflikt między królem i jego magnackimi doradcami a szlachtą, dotyczący tzw. egzekucji praw. Jednym z postulatów szlachty było zakazanie piastowania w jednym ręku kilku wysokich godności państwowych. Dotyczyło to przede wszystkim najbliższego współpracownika królewskiego, kanclerza Szydłowieckiego i podkanclerzego Piotra Tomickiego”. (s.38)

Jak widzimy, ciemny naród szlachecki domaga się w „złotych czasach zygmuntowskich” wojny ale także zakazu łączenia stanowisk. I Szydłowiecki, i Tomicki oprócz łączenia tytułów byli jednocześnie senatorami. Szydłowiecki sprawował więc władzę ustawodawczą i wykonawczą. Tomicki dysponował jeszcze władzą duchową nie dziwią więc oczekiwania narodu szlacheckiego, który został zrobiony w tak zwaną trąbę:

„Gdy tak zdania się ważyły, król Zygmunt jak zawsze skłonny do ugód, oświadczył się za pokojem, byle tylko nie dopuścić do rozlewu krwi, w chwili zwłaszcza, kiedy całą uwagę trzeba było zwrócić na Turka i ratować od niego bratanka, Węgry, a pośrednio chrześcijaństwo”.

Jak widzimy cele szczytne, więc jakoś udało się upchnąć kolanem porozumienie a Albrechtem, a kanclerz mógł wypiąć pierś, by zasugerować, że brakuje na niej złotego łańcucha. Zapędy braci szlacheckiej zostały więc „spacyfikowane”, a główni konstruktorzy porozumienia chodzili w glorii obrońców pokoju, Węgier a nawet chrześcijaństwa. Na gloria Szydłowieckiego wzbogaciła sie rychło o blask złotego łańcucha.

Minęły wieki, naród szlachecki został wypędzony z dworów, przez ubeckich ziomali konserwatysty Henryka K., którzy dla odmiany usadzali swoich interlokutorów, nie na pluszowych kanapach, lecz na nodze od taboretu. Dziś tylko intelektualny watażka Korwin-Mikke wspomni jeszcze czasami, że premier i ministrowie nie powinni ustanawiać prawa, bo nie ma to nic wspólnego z trójpodziałem władz, o którym cały czas ględzą wszystkie telewizyjne wycierusy. Skutkiem złudzeń, że zgromadzenie władz wszelakich pomoże przepchnąć niezbędne zmiany jest taki, że były poseł (ustawodawstwo), i minister (wykonawstwo) i naprawca aparatu sprawiedliwości, ucieka przed demonami, które w kraju pozostawił. Ucieka na Węgry, a jakże! tyle, że po azyl. Okoliczności złożyły się tak, że o ratowaniu Węgier i chrześcijaństwa widoków nie ma, jak i na ewentualne nałożenie łańcucha na pierś, jak i na to że łańcuch będzie ze szlachetnego kruszcu.

Wróćmy jednak do gawęd o naszył złotym królu. Tak oto o ewentualnej powtórnej wojnie z Albrechtem, na którą były już uchwalone podatki napisał w „Dziejach Polski” profesor Andrzej Nowak:

„… w Prusach Zakonnych na pewno nie było ani w Prusach Królewskich entuzjazmu do wojny. Więc jak sterroryzować, podporządkować 250 tysięcy mieszkańców Prus Zakonnych? Najpierw je podbić, a potem? Wywieźć elity, jak robiła to Moskwa w swej polityce imperialnej tego czasu? Ale dokąd? Te ostatnie pytania nie mieściły się w kręgu wyobraźni senatorów ani nawet rzeczywiście nastawionych zdecydowanie antyniemiecko w tym czasie uczestników debat sejmikowych” (dzieje Polski, t.4, s 207-210).

Przyznam, ze zdumiałem się czytając ten fragment, bowiem brzmi on jak kompletne zwątpienie w siłę kulturową i ustrojową Rzeczpospolitej, o której pan profesor zwykle z taką swadą opowiada. Przedziwne jest to tym bardziej, że 60 lat wcześniej Polska zdobyła Prusy Królewskie i żadnych przymusowych migracji na tureckie pogranicze nasi historycy nie odnotowali. Nie chcę tu się rozwodzić nad wariantami alternatywnymi, które próbuje zarysowywać pan profesor. Przytoczę tylko jeden fragment, który będzie istotny, gdy poznamy zakończenie moich dzisiejszych rozważań:

„Żaden papież, przypomnijmy, do tej pory nie zatwierdził pokoju toruńskiego, oddającego Pomorze Gdańskie Polsce.

Czy można sobie było sobie wyobrazić pójście do końca, przeciwko cesarzowi i papieżowi – a zapewne i przeciw Moskwie?” (s.207)

W tym urywku, pan profesor sugeruje, że hołd pruski był posunięciem nie idącym na zwarcie z polityką cesarstwa i papiestwa. To w świetle dokumentu (nie jedynego z tej epoki) wyglądało zupełnie inaczej:

Posłużę się listem posła angielskiego (szpiega, jak większość posłów w tym czasie), który o dziwo dzisiaj stał się moim ideowym przyjacielem, a  który cały ten polsko-pruski korowód podsumował tak (cytuję za profesorem Henrykiem Zinsem):

„Już z 14.V.1525 pochodzi pierwsza angielska ocena hołdu pruskiego. W liście do kardynała Wolseya pisał z Rzymu poseł angielski, że „…król Polski zawarł pokój z wielkim mistrzem z Prus, który jest człowiekiem Kościoła do obrony wiary przeciwko Tatarom i Turkom… i posiada wielkie dochody. Teraz będzie on księciem… pod zwierzchnością… wspomnianego króla Polski i poślubi jego córkę, swoją krewną. W ten sposób, działając bez zgody papieża, popełni trzy poważne grzechy. Po pierwsze – porzucając swoją religię i śluby ubóstwa, posłuszeństwa i czystości. Po drugie – podporządkowując ziemie kościelne władzy świeckiej. Po trzecie – biorąc za żonę swoją krewną. Papież wyraził się, że należy o tym myśleć z odrazą za względu na zły przykład dla krajów chrześcijańskich, a ponadto zdaje się wskazywać, że wspomniany król (polski) popiera niektóre z potępionych poglądów Lutra”. (s. 54)

Podsumujmy. Z listu wynika, że król Polski usankcjonował trzy grzechy popełnione przez Albrechta. Lekką ulgą będzie może fakt, że tak naprawdę jedynie dwa, gdyż na popełnienie trzeciego (małżeństwa z 12-letnią córką Jadwigą) król nie wydał zgody, podobno ze względu na zbyt bliskie pokrewieństwo. Domyślam się, że główną przeciwniczką związku była Bona, bo chyba nie król, a na pewno nie Szydłowiecki.

O największej moim zdaniem przewinie, poseł angielski nie napisał, bo nie mógł jeszcze o niej wiedzieć ani się nawet jej domyślać. Otóż król Zygmunt otworzył wielki państwowo-religijny poligon, na którym wszyscy wielcy ówczesnego świata mogli przećwiczyć akcje i reakcje. Król Polski wyszedł przed szereg i wszedł w kompetencje papieża. Król Anglii przyglądał się tym poczynaniom rosnącym zainteresowaniem, a kardynał Wolsey z rosnąca trwogą. Skończyło się to zerwaniem Anglii z Rzymem i niespodziewanie rychłą śmiercią kardynała Wolsey'a.

Interpretatorzy „Hołdu pruskiego” Matejki opowiadają o tym, że chciał on pokazać wspaniały „złoty wiek”, inni że w obrazie znajdziemy sygnały o politycznym błędzie, który będzie nas kosztował utratę niepodległości. Te opowieści są fatalnie niepełne. Matejko doskonale wiedział o zarzutach papieża wobec polskiego króla. Wiedział, gdyż pilnie czytał dzieła swojego największego przyjaciela Józefa Szujskiego. To jego prace wyraźnie piętnujące przewiny polskiego dworu wobec przede wszystkim papiestwa, były w dużej mierze natchnieniem do umieszczenia pod „Hołdem pruskim” małej tabliczki, która w kilkanaście lat po śmierci Matejki „zaginęła”. To właśnie wraz z ową tabliczką, ten wielki obraz, powinien być rachunkiem sumienia z popełnionych grzechów i próbą znalezienia odpowiedzi na pytanie, czy umiemy szczerze się z nich wyspowiadać i czy pojęliśmy pełnię ich cywilizacyjnych konsekwencji. Brak tabliczki „Jeśli Bóg z nami, któż przeciwko nam” powoduje, że niczym w pijanym widzie zanurzamy się w oparach absyntu z westchnieniem na ustach „chwilo trwaj”, która cudownie rozciąga się w „złoty wiek”.

 

Poniżej linki do opisywanych tu dwóch książek:

https://allegrolokalnie.pl/oferta/jacek-wijaczka-stosunki-dyplomatyczne-z-rzesza-niem-w-czasach-karola-v

https://allegrolokalnie.pl/oferta/henryk-zins-polska-w-oczach-anglikow-xivxvi-w

 

---

tagi: rzeczpospolita  anglia  prusy  paweł jasienica  szpiegostwo  jan matejko  złoty wiek  hołd pruski  zygmunt stary  szpieg  kanclerz szydłowiecki  henryk zins  jacek wijaczka  grzechy 

	Alfatool
	24 lutego 2026 15:53

47     1422    18 zaloguj sie by polubić